Nederlands Instituut in Turkije
Hollanda AraştIrma Enstİtüsü      Netherlands Institute in Turkey

Home
About the institute
Activities
Research Projects
Facilities and support
Library
Staff
Publications

 

NIT Araştırma Projesi Doğu Marmara Bölgesi'nde Erken Tarımcı Topluluklar 2007 sezonu 2007 yılı kazıları Barcın Höyük'ün yerleşim tabakalarının önemli zaman dilimleri ile bölünmüş bir dizi evreden oluştuğunu ortaya çıkarmıştır. En erken tabakaya henüz ulaşılmamıştır. Açmalardan birinde, iyi korunmamış durumda olasılıkla Geç Neolitik bir yapı kalıntısına rastlanmıştır. Duvarların içinde dört çocuk gömüsü bulunmuştur. İleride daha geniş alanların kazılmasıyla bir köy planının ortaya çıkarılması umulmaktadır. Diğer bir açmada Geç Kalkolitik'e ait birkaç evre tespit edilmiştir. Burada ele geçen en önemli buluntu yaklaşık 3 m genişliğindeki hendek olmuştur. Bu hendeğin su depolamak ya da yakınlardaki Aktopraklık yerleşmesinde olduğu gibi yerleşmenin farklı bölgeleri arasında sınır olarak kullanılmış olabileceği düşünülmektedir. Barcın Höyük’te ele geçen çakmaktaşı ve obsidiyen balantular yakınlardaki Ilıpınar ve Menteşe buluntuları ile olduğu kadar İstanbul bölgesindeki Fikirtepe ve Pendik örnekleri ile de büyük benzerlikler taşımaktadır.   Orta Bizans dönemine ait olan mezarlık Geç Kalkolitik tabakaların üzerinde yer almaktadır. İlk olarak kısmen 2006 yılında açılan mezarların kazılmasına ve belgelenmesine 2007 yılında devam edilmiştir. Gömülerin tümü sırtüzeri yatırılmış, başları batıya yöneltilmiştir. Mezarlar çoğunlukla büyük pişmiş toprak tuğlalardan yapılmış bir üçgen çatı ile örtülmüştür.  Bu Bizans mezarlığından az sayıda az sayıda ele geçen buluntular bronz takılar, küçük çanlar ve 2006’da bulunan ve pandantif olarak kullanılmış olabilecek bir bronz rölik kutusunu içermektedir. Bu haç şekilli kutu Meryem ve İsa’nın kazıma tasvirleri ile bezenmiştir.     2008 sezonu 2008 yılında, 2007 yılının yontma taş, çanak çömlek ve insan kemikleri buluntularının analiz edilmesine odaklanılmıştır. Arazideki kazılar ise 14 gömünün daha ortaya çıkarıldığı Bizans mezarlığında yoğunlaştırılmıştır. Bu gömülerin çoğunluğu geçmiş yıllarda kazılan mezarların altında bulunmuştur ve mezarlığın bu kesimindeki en eski gömüler oldukları düşünülmektedir. Hedef Arazide hala devam eden tarımsal faaliyetler nedeniyle kazı çalışmaları höyüğün en yüksek kısmındaki kuzey-güney yönünde tek bir parselde sınırlandırılmıştır. Gelecek yıllardaki çalışmalarda höyüğün henüz araştırılmamış farklı kısımlarından örnekler alınması planlanmaktadır. Tarım faaliyetleri olduğu kadar kemirgenlerin neden olduğu tahribat da höyüğün üst tabakalarının bütünlüğünün büyük oranda zarar görmesine yol açmıştır. Devam eden çalışmalarımızın odaklandığı alt tabakalar bu tahribattan kurtulabilmiştir. Yerleşmenini Neolitik tabakaları üzerinde yapılacak derinlikli araştırmaların sürdürülmesi ile Anadolu ve Güneydoğu Avrupa arasındaki bu geçiş bölgesinin mimari gelenekler, yerleşim düzeni ve geçim şekillerine ışık tutacak bilgilerin elde edilmesi beklenmektedir.         2009 Sezonu Barcın Höyük projesinin 2009 yılı arazi çalışmaları, kazı ve yerleşmede ve çevresinde gerçekleştirilen jeoarkeolojik araştırmalardan oluşmuştur. Çanak çömlek ile hayvan ve insan kalıntılarının analizleri Yenişehir’deki kazı evinde sürdürülmüştür. 2009 yılında daha önceki yıllarda açılan açmalarda çalışılmaya devam edilmiştir. Bu açmalardan birinde, Bizans mezarlarının en eskisi belgelenmiş ve kaldırılmış, Geç Kalkolitik’e tarihlenen bir eve ait birkaç fırın, zemin ve kerpiç tuğla duvar kalıntıları kazılmış ve son olarak bu tabakanın altında Geç Neolitik yerleşmenin en geç kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Diğer açmalarda daha kısıtlı bir zaman dilimi ortaya çıkmasına karşın, burada alınan sonuçlar Neolitik yerleşmeyi anlamamız için büyük önem taşımaktadır. Yerleşme sakinleri lem levhalar ve ahşap dikmeler kullanılarak yapılmış dikdörtgen evlerde yaşamışlardır. Bu tip evlere ait kalıntılar iç ve dış alanlar ile birlikte ele geçmiştir. Tüm açmalarda daha derin ve henüz kazılmamış tabakalar mevcuttur ve 2010 yılı çalışmalarının amaçlarından biri bu tabakalara en az bir açmada ulaşmak ve tabakalanmayı tamamlamak olacaktır. Bu zamana kadar yerleşmenin açık alanlar ile ayrılmış yapı alanlarından oluştuğu yönündeki mevcut fikrimizi doğrulamış ya da aksini ispat etmiş olmayı ummaktayız. Şu andaki görünüm zaman içinde terk edilen yapıların düzlenerek açık alan haline getirildiği ve bu açık alanların üzerine tekrar evlerin inşa edildiği yönündedir.             Evlerin arasındaki açık alanlar, şüphesiz diğer birçok amacın yanı sıra, ölülerin gömülmesi için kullanılmıştır. Gömüler bacakları göğüslerinin önünde sıkıca katlamış şekilde yan taraflarına yatırılmıştır. Kuzeybatı Anadolu’da gömülere hediye bırakılması sık görülen bir uygulama değildir ve Barcın Höyük gömüleri de bu geleneğe uygundur. Neolitik topluluğun sakinleri yalnızca evleri ve yerleşmelerinin alansal düzeni ile değil, aynı zamanda elen geçen buluntular ve hatta yemek artıkları sayesinde de görünür hale gelmektedir. Hayvan ve bitki kalıntıları ile çanak çömlek ve yontma taş buluntuların analizleri devam etmektedir. Küçük buluntular arasında öne çıkan bir örnek yanmış bir evin kalıntılarının arasında ele geçen yaklaşık 10 cm yüksekliğinde pişmiş toprak bir kadın figürinidir. Bu tip figürinler – Barcın Höyük’te birkaç tam ve parçalar halinde örnek bulunuş olmasına rağmen – nadirdir ve işlev ve amaçlarına dair çok az şey bilinmektedir. Daha sık rastlanan buluntular ise hayvan kemiklerinden yapılan kaşık, tığ, iğne, spatula ve kemer kancası gibi aletlerdir. Bu aletler genellikle büyük bir itina ile yapılmış ve çok iyi cilalanmıştır. Kırılan kaşıkların sapları daha sonra iğneye dönüştürülmüştür. Balta, kap ve çok küçük boncuklar gibi aletlerin yapımı için ise taş kullanılmıştır.  Jeoarkeoloji Bölgenin peyzajının tekrar canlandırılabilmesi için kanıt toplamak amacıyla VU University Amsterdam Jeoarkeoloji Bölümü öğrencileri Michiel Künzel ve Hüseyin Bakmaz 2009 yılı çalışmalarına katılmışlardır. Yerleşmenin çevresinde ve altındaki çökeltiden kimi modern yüzeyin 5.80 metre altına inen karot örnekleri alarak her biri farklı hidrolojik koşullara işaret eden ince kil, silt ve diğer kumlu çökelti tabakalarını tanımlamışlardır. Tüm bu veriler bir araya getirildiği zaman yerleşmenin yakın çevresinin peyzajının tarihine dair şematik bir resim çizilebilmesi umulmaktadır. İlk belirtiler höyüğün güneyde bataklık bir alan ile sınırlandığını göstermektedir.                               Neolitik Çanak Çömleklerin Lipit Kalıntı Analizi Seramik bir kapta süt ya da et esaslı ürünler saklandığında, çok küçük miktardaki yağlar (lipitler) pişmiş kilin gözenekleri tarafından emilir. Son birkaç yılda binlerce yıllık kaplardan bile bu lipitlerin kalıntılarını toplayıp tanımlamayı mümkün kılan teknikler geliştirilmiştir. Bu olasılık kapların hangi özel amaçlarla kullanıldığının araştırılabilmesini mümkün kılmaktadır. Tübitak (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) tarafından sağlanan maddi destek sayesinde bir devam projesi başlatılmıştır. Bu projenin amaçları 1) Geç Neolitik Barcın Höyük’teki süt ürünleri kullanımını kanıtlamak; 2) bu kullanımın başlangıcını ve ileriki gelişimini tarihlemek; 3) süt ürünleri ve saklandıkları kap şekilleri arasındaki ilişkiyi araştırmaktır. Kazı sezonu süresince 150 çanak çömlek parçası analiz için seçilmiş ve İstanbul’daki Boğaziçi Üniversitesi Akeometri Araştırma Merkezi’ne getirilmiştir. Hadi Özbal ve Ayla Türkekul-Bıyık kimyasal analizler, Laurens Thissen ise seramik analizler üzerinde çalışmaktadır.                          2010 Sezonu 2010 yılı kazıları önceki yıllarda da kazılmış olan beş açmada sürdürülmüştür. Bu açmalardan ikisindeki çalışmalar stratigrafi hakkında bilgi edinmenin amaçlandığı sondajlar niteliğinde olmuştur. Diğer açmalardaki çalışmalar ise tek bir tabakanın mimari kalıntıları ile iç ve dış yerleşim alanlarını gün ışığına çıkarmayı hedeflemiştir. Roma, Erken Tunç ve Geç Neolitik'i içeren çeşitli tabakaların kalıntıları araştırılmış olmakla beraber, kuzeybetı Anadolu'daki en eski tarımcı topluluklardan birinin gelişiminin anlaşılabilmesi için çalışmaların yoğunlaştığı dönem Geç Neolitik olmuştur. Eldeki veriler Barcın Höyük'te temsil edilen yerleşim evrelerinin Marmara Bölgesi'ndeki çoğu kazıdan daha erkene tarihlendiği ve yerleşmenin tarım ve hayvancılığın gelişiminde Marmara Bölgesi'nin rolünün araştırılması için önemli bir fırsat sunduğu yönündedir. Kazılan açmalardan iki tanesinde üst tabakalarda gördüğümüz yoğun çukurlar nedeni ile tahrip olmamış tabakalara ulaşılması nedeni ile yerleşmeyi anlamamız yönünde önemli bilgiler edinilmiştir. Üst üste bir dizi yüzeyin bulunması bu tür bit tabakalanmanın çanak çömlek tipleri, hayvan kalıntıları ve taş teknolojilerinde zaman içinde görülen değişimleri gözlemlememize imkan vermesi açısından önemlidir. Çanak çömlek ve hayvan kemikleri üzerinde yapılan ön incelemeler zaman içinde bir çeşitliliğe işaret etmektedir. Bu genel olarak bölgesel bir kronolojiye katkı sağlamakta ve Güney Marmara bölgesi için henüz mevcut olmayan tabakalnma serilerinin bazı kısımlarını tamamlamaktadır. Benzer bir şekilde, yanmış bir dolgunun ele geçmesi ilerideki kazıların in situ buluntular verebileceğine işaret etmektedir. Buna ek olarak höyüğün güney kesiminin Roma döneminde teraslandığının ve Neolitik buluntuların Roma tabakalarının hemen altında ya da bitişiğinde bulunabileceğinin anlaşılması höyük stratigrafisinin anlaşılması için önemli olmuştur.                 2011 Sezonu 2011 sezonu kapsamında birbirlerine bitişik toplam 8 farklı açmada kazı çalışmaları gerçekleşmiş, bu kapsamda Bizans, Erken Tunç Çağı, Geç Kalkolitik ve Geç Neolitik dolguları kazılmıştır. Marmara Bölgesi’nin Neolitik Dönemi nispeten az bilindiğinden Barcın Höyük’ün Neolitik Dönem gelişim sürecini izleme fırsatı vermesi önemlidir. Tüm çalışmalar kronolojiyi sabitleştirmeye yönelik gerçekleşmiştir. Bu kapsamda kazı çalışmaları kronolojik sorularla stratigrafik verileri incelemişlerdir. Çanak çömlek analizi, hayvan kemikleri çalışmaları, küçük buluntu morfolojisi ve benzeri çalışmalar da söz konusu 4 farklı evreyi ve evreler arasındaki farklılıkları anlamaya yönelik ilerlemiştir. Dr. Laurens Thissen 2011 yılında Barcın Höyük kazılarında ele geçen Neolitik çanak çömlekler üzerinde yaptığı derinlikli çalışmayı sürdürmüştür. Bu analizler sonucunda yeni bir kap tipi tanımlanmıştır. Bu tip mallara henüz Doğu Marmara ya da diğer bölgelerde rastlanmamıştır ve şimdiye kadar bilinmeyen daha eski bir çanak çömlek geleneğini temsil etmektedir. Daha sonraki geleneklerden açık bir şekilde farklı olmakla beraber onların bir öncülü gibi görünmekte ve zaman içinde Fikirtepe kültüründe geliştiği görülebilen bir takım özellikler sergilemektedir. Boğaziçi Üniversitesi Boğaziçi Üniversitesi Arkeometri Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden Prof. Dr. Hadi Özbal ve Dr. Ayla Türkekul-Bıyık lipit kalıntı programını sürdürmüşlerdir. Elde edilen bulgular Marmara Bölgesi’nin MÖ yedinci binyılda süt üretiminin başlangıcında önemli bir konumda olduğuna dair yeni kanıtlar sunmuştur.         Barcın Höyük Kazısı Ekibi Kazı başkanı: Fokke Gerritsen (Holanda Araştırma Enstitüsü, İstanbul) Başkan Yardımcısı: Rana Özbal (Koç Üniversitesi, İstanbul) Çanak çömlek: Laurens Thissen (Thissen Archaeological Ceramics Bureau, Amsterdam) Yontma taş: Ivan Gatsov (New Bulgarian University, Sofia), Petranka Nedelcheva (New Bulgarian University, Sofia) İnsan kalıntıları: Songül Roodenberg Alpaslan Hayvan kalıntıları: Alfred Galik (University of Veterinary Medicine, Vienna) Botanik kalıntılar René Cappers (Groningen University) Jeoarkeoloji: Sjoerd Kluiving (VU University Amsterdam) Arkeometri: Hadi Özbal (Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul), Ayla Türkekul Bıyık (Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul) Toprak analizi: Rana Özbal (Koç Üniversitesi, İstanbul) İzotop analizleri: Chelsea Budd (Oxford University, UK), Malcolm Lillie (Hull University, UK) Arkeolojik Bilgi Sistemleri: Maurice de Kleijn (VU University Amsterdam) Barcın Höyük ile ilgili yayınlar 1955 Mellaart, J., 1955: Some Prehistoric Sites in North-Western Anatolia, Istanbuler Mitteilungen 6, 53-88. 1967 French, D., 1967: Prehistoric Sites in Northwest Anatolia:  I. The İznik Area, Anatolian Studies 17, 49-100. 1986 Özdoğan, M., 1986: 1984 Yılı Trakya ve Doğu Marmara Araştırmaları, Araştırma Sonuçları Toplantısı 3, 409-420. 2007 Gerritsen, F.A., 2007: Opgravingen te Barcın Höyük, NIT Nieuwsbrief najaar 2007 (online: http://www.nit-istanbul.org/Nieuwsbrief2007-Autumn/NIT%20Nieuwsbrief%203.htm). (NL) 2008 Gerritsen, F.A., 2008: Barcın Höyük Campagne 2008, NIT Nieuwsbrief najaar 2008 (online:http://www.nit-istanbul.org/Nieuwsbrief2008-Autumn/nieuwsbrief2008-2.htm). (NL) Korsvoll, N., 2008: Protection in This World and the Next. The Function of Byzantine Grave Goods, unpublished Honours Thesis, University College Utrecht.(EN) Roodenberg, J.J., A. van As and S. Alpaslan Roodenberg, 2008: Barcın Hüyük in the Plain of Yenişehir (2005-2006). A Preliminary Note on the Fieldwork, Pottery and Human Remains of the Prehistoric Levels, Anatolica 34, 53-66.(EN) Türkekul-Bıyık, A., H. Özbal, 2008: Arkeolojik Çanak ve Çömleklerde Organik Kalıntıların Belirenmesi: Anadolu’dan Bazı Örnekler, 23. Arkeometri Sonuçları Toplantısı, 249-264.(TR) 2009 Alpaslan Roodenberg, S., 2009: Demographic data from the Byzantine graveyard of Barcın, in T. Vorderstrasse & J. Roodenberg (eds), Archaeology of the countryside in Medieval Anatolia, Leiden (PIHANS 113), 169-175.(EN) Gerritsen, F.A., 2009: Opgravingen Barcın Höyük zomer 2009, NIT Nieuwsbrief najaar 2009, (online: http://www.nit-istanbul.org/Nieuwsbrief2009-Autumn/nieuwsbrief2009-2.htm). (NL) Gerritsen, F., R. Özbal, 2009: Barcın Höyük Excavations, 2007, 30. Kazı Sonuçları Toplantısı, vol. 3, 457-464. (EN) Künzel, M., 2009: Geoarcheologisch onderzoek in Barcın, Turkije, Geo.brief 7,9-11. (NL) Roodenberg, J.J., 2009: The Byzantine graveyards from Ilıpınar and Barcın in Northwest Anatolia, in T. Vorderstrasse & J.Roodenberg (eds), Archaeology of the countryside in Medieval Anatolia, Leiden (PIHANS 113), 154-167.(EN) Schwarzberg, H., 2009: Neolithic “Cult Tables” from Barcın Höyük, Anatolica 35, 167-177.(EN) 2010 Gatsov, I., P. Nedelcheva, R. Özbal and F. Gerritsen, 2010: Prehistoric Barcin Höyük: 2007 Excavations and Chipped Stone Artifact Analysis, in F. Drasovean (ed.), Ten Years After: The Neolithic of the Balkans as Uncovered by the Last Decade of Research, Timisoara, Museum of Banat Publications.(EN) Gerritsen, F.A., 2010: The NIT excavations at Barcın Höyük, 2009,NINO-NIT Annual Report 2010, 11-16.(EN) Gerritsen, F.A., 2010: Excavation campaign Barcın Höyük 2010, NIT Newsletter 2010/2, (online: http://www.nit-istanbul.org/NITNewsletter-2010-2.pdf). (EN) Gerritsen, F.A., 2010: Barcın Höyük Excavations, 2008, 31. Kazı Sonuçları Toplantısı, vol. 1, 411-420.(EN) Gerritsen, F.A., R. Özbal, 2010: Geç Neolitik Tarımcılar / Barcın Höyük, Aktüel Arkeoloji Dergisi 13 (Ocak 2010), 51. (TR) Gerritsen, F.A., R. Özbal, L. Thissen, H. Özbal, A. Galik, 2010: The Late Chalcolithic Levels at Barcın Höyük, Anatolica 36, 197-225.(EN) Roodenberg, J., 2010: Byzantine encounters, NINO-NIT Annual Report 2010, 17-21.(EN) Thissen, L., H. Özbal, A. Türkekul Bıyık, F. Gerritsen, R. Özbal, 2010: The land of milk? Approaching dietary preferences of Late Neolithic communities in NW Anatolia, Leiden Journal of Pottery Studies 26, 157-171.(EN) 2011 Gatsov, I., P. Nedelcheva, 2011: Lithic artifacts from the Neolithic period in northwest Anatolia. Latest results, in N. Bilgen, R. von den Hoff, S. Sandalcı, S. Silek (eds), Archaeological Research in Western Central Anatolia (The IIIrd International Symposium of Archaeology, Kütahya) 8th-9th March 2010, Kütahya, 1-8. (EN) Gerritsen, F.A., R. Özbal, 2011: Barcın Höyük Excavations 2011, NIT Newsletter 2011/2, (online: http://www.nit-istanbul.org/NIT-Newsletter-2011-2.pdf). (EN) Gerritsen, F.A., R. Özbal, 2011: Anadolu’da sütün tarihöncesi. Neolitik Barcın Höyük, Aktüel Arkeoloji Dergisi  24, 40-41.(TR) Gerritsen, F.A., R. Özbal, 2011: The NIT excavations at Barcın Höyük, 2010, NINO-NIT Annual Report 2010, 13-17.(EN) Jacobi, M., 2011: Chemistry unlocks ancient secrets. Cutting edge analytical methods decipher molecular clues buried in age-old artifacts, C&EN, Chemical and Engineering News, March 7, 2011, 44-47. (EN) Özbal, H., A. Türkekul Bıyık, L. Thissen, T. Doğan, F. Gerritsen and R. Özbal, 2011: Sütçülerin Öncüleri: Barcın Höyük Keramiklerinde Süt Kalıntıları, 26. Arkeometri Sonuçları Toplantısı 307-317.(TR) Özbal, R., F.A. Gerritsen, 2011: 2009 Yıllı Barcın Höyük Kazıları, 32. Kazı Sonuçları Toplantısı, vol. 2, 198-208.(TR) Vayısoğlu, Ö., 2011: Neolitik Çağ’da üretim ekonomisine geçiş. Barcın Höyük Kazıları, Toplumsal Tarih 213 (eylül 2011), 14-18. (TR) Destek ve Finansman Barcın Höyük kazıları Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni ile sürdürülmektedir. Barcın Höyük kazıları Netherlands Organization for Scientific Research (NWO) ve Netherlands Institute for the Near East (NINO) tarafından yapılan mali destek sayesinde gerçekleştirilmektedir.