Nederlands Instituut in Turkije
Hollanda AraştIrma Enstİtüsü      Netherlands Institute in Turkey

Home
About the institute
Activities
Research Projects
Facilities and support
Library
Staff
Publications

 

NIT Araştırma Projesi Doğu Marmara Bölgesi'nde Erken Tarımcı Topluluklar 8000 yıldan fazla bir zaman önce kuzeybatı Anadolu’da ilk tarımcı topluluklar nasıl gelişti? Bu insanlar geçimlerini nasıl sağladı, ne tür yerleşim yerlerinde yaşadılar, ölü gömme gelenekleri nasıldı ve yakın ve uzaktaki hangi topluluklarda etkileşim halindeydiler? Daha geniş bir zamansal ve bölgesel ölçüde, Neolitik dönemde tarımcılığın Yakındoğu’dan Avrupa’ya yayılmasında kuzeybatı Anadolu’nun rolü neydi? Yaklaşık 20 yıl önce Netherlands Institute for the Near East (NINO) ve Hollanda Araştırma Enstitüsü (NIT) tarafından başlatılan uzun soluklu araştırma projesi Doğu Marmara Erken Tarımcı Topluluklar’ın merkezindeki sorulardan bazılarını bu şekilde sıralayabiliriz. Tarımın batıya doğru yayılımını daha iyi anlayabilmek için Asya ve Avrupa’nın coğrafi sınırında yer alan Marmara Bölgesi’nin araştırılması büyük önem taşımaktadır. Ancak, bu bölge uzun süre tarihöncesi arkeolojisi haritalarında boş kalmıştır. Söz konusu projenin başlangıcı 1987 yılında Jacob Roodenberg tarafından başlatılan Ilıpınar kazıları ile olmuştur. Bu kazı, bölgenin alüvyonlu vadilerine erken tarımcı toplulukların nasıl yerleştiklerini araştırmayı amaçlayan ilk sistematik girişimdir. 8000 yıl öncesine tarihlenebilecek olan Ilıpınar’ın eksiksiz bir tarım ekonomisine sahip olduğu saptanmıştır. Projede ikinci adım olan Menteşe höyüğü kazılarında Ilıpınar’dan elde edilen bulguların bölgesel bağlamda değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Bu höyük yedinci binyılın ikinci yarısından itibaren yerleşim görmeye başlamıştır ve ilk yerleşim tarihi Ilıpınar’dan birkaç yüzyıl öncesine aittir. Üçüncü bir höyük olan Hacılartepe Ilıpınar ile olduğu tahmin edilen bağlantılar nedeniyle araştırılmış fakat sadece Erken Tunç malzemesi ele geçmiştir.                                                                                                        NIT Barcın Höyük Kazıları (2005-) Erken tarımcı topluluklar projesinin üçüncü ayağını 2005 yılında başlanan Barcın Höyük kazıları oluşturmaktadır. Yerleşme Yenişehir’in 5 km batısında, Bursa-İznik yolu üzerinde yer almaktadır. Bizans, Roma, Erken Tunç, Geç Kalkolitik ve Geç Neolitik dönemlere ait bulgular veren bu yerleşmenin, Menteşe ve Ilıpınar höyüklerinin en erken evrelerinden de önceye tarihlenen buluntular vermesi beklenmektedir. Araştırmalar ilerledikçe Neolitik tabakalar üzerinde yapılacak ayrıntılı bir çalışmanın bölgedeki yerleşik hayatın ilk evreleri ile ilgili önemli bilgiler sağlaması umulmaktadır. Bu çalışma, kuzeybatı Anadolu ve güneydoğu Avrupa’nın Neolitikleşme sürecinde Marmara Bölgesi’nin rolünün anlaşılmasına yardımcı olacaktır.  [map source: http://visibleearth.nasa.gov/view_rec.php?id=16065] Barcın Höyük’teki araştırmaların tarihi Anadolu’daki birçok tarihöncesi yerleşme gibi Barcın Höyük de literatüre ilk olarak James Mellaart ve David French’in çalışmaları ile girmiştir. 1980’li yıllarda Mehmet Özdoğan’ın yüzey araştırmalarına dahil edilmiştir. Yerleşmede NIT/NINO tarafından Jacob Roodenberg yönetiminde başlatılan ve İznik Müzesi’nin himayesinde (2005 ve 2006) kazılmaya başlandığı 2005 yılına kadar herhangi bir araştırma yapılmamıştır. Bu zamana kadar “Yenişehir II” olarak bilinen yerleşmeye yakınında bulunduğu köyün adı verilmiştir. 2005 yılından beri her yıl devam ettirilen kazı çalışmalarının başkanlığını 2007’den itibaren NIT’den Fokke Gerritsen üstlenmiştir. 2005 ve 2006 yılı kazılarında tabakalanın belirlenmesi ve Neolitik tabakaların yer ve dağılımları hakkında bir fikir edinilmesi amaçlanmıştır. 2007 yılında yerleşmenin merkezindeki çalışmalara devam edilmiş, kazısı yapılan dört açmada bir Bizans mezarlığı ve çoğunlukla Geç Kalkolitik ve Geç Neolitik’e ait yerleşim evreleri ortaya çıkarılmıştır. Söz konusu açmalardan ikisinde kazı ekibi yüzey seviyesinin yaklaşık 3 metre altında bulunan Neolitik tabakalara ulaşmıştır. Neolitik yerleşimin üst tabakalarından alınan radyokarbon örnekleri bu tabakaların 8000 yıldan daha eski olduklarını göstermiştir. Bu sonuçlar Barcın Höyük’ü bölgedeki en eski yerleşmelerden birisi yapmış ve erken tarımcılığın kuzeybatı Anadolu ve ötesine yayılımındaki önemini tekrar vurgulamıştır.                                                        2007 sezonu 2007 yılı kazıları Barcın Höyük'ün yerleşim tabakalarının önemli zaman dilimleri ile bölünmüş bir dizi evreden oluştuğunu ortaya çıkarmıştır. En erken tabakaya henüz ulaşılmamıştır. Açmalardan birinde, iyi korunmamış durumda olasılıkla Geç Neolitik bir yapı kalıntısına rastlanmıştır. Duvarların içinde dört çocuk gömüsü bulunmuştur. İleride daha geniş alanların kazılmasıyla bir köy planının ortaya çıkarılması umulmaktadır. Diğer bir açmada Geç Kalkolitik'e ait birkaç evre tespit edilmiştir. Burada ele geçen en önemli buluntu yaklaşık 3 m genişliğindeki hendek olmuştur. Bu hendeğin su depolamak ya da yakınlardaki Aktopraklık yerleşmesinde olduğu gibi yerleşmenin farklı bölgeleri arasında sınır olarak kullanılmış olabileceği düşünülmektedir. Barcın Höyük’te ele geçen çakmaktaşı ve obsidiyen balantular yakınlardaki Ilıpınar ve Menteşe buluntuları ile olduğu kadar İstanbul bölgesindeki Fikirtepe ve Pendik örnekleri ile de büyük benzerlikler taşımaktadır.                                                   Orta Bizans dönemine ait olan mezarlık Geç Kalkolitik tabakaların üzerinde yer almaktadır. İlk olarak kısmen 2006 yılında açılan mezarların kazılmasına ve belgelenmesine 2007 yılında devam edilmiştir. Gömülerin tümü sırtüzeri yatırılmış, başları batıya yöneltilmiştir. Mezarlar çoğunlukla büyük pişmiş toprak tuğlalardan yapılmış bir üçgen çatı ile örtülmüştür.  Bu Bizans mezarlığından az sayıda az sayıda ele geçen buluntular bronz takılar, küçük çanlar ve 2006’da bulunan ve pandantif olarak kullanılmış olabilecek bir bronz rölik kutusunu içermektedir. Bu haç şekilli kutu Meryem ve İsa’nın kazıma tasvirleri ile bezenmiştir.                                      2008 sezonu 2008 yılında, 2007 yılının yontma taş, çanak çömlek ve insan kemikleri buluntularının analiz edilmesine odaklanılmıştır. Arazideki kazılar ise 14 gömünün daha ortaya çıkarıldığı Bizans mezarlığında yoğunlaştırılmıştır. Bu gömülerin çoğunluğu geçmiş yıllarda kazılan mezarların altında bulunmuştur ve mezarlığın bu kesimindeki en eski gömüler oldukları düşünülmektedir.                                                                                                                                                                Hedef Arazide hala devam eden tarımsal faaliyetler nedeniyle kazı çalışmaları höyüğün en yüksek kısmındaki kuzey-güney yönünde tek bir parselde sınırlandırılmıştır. Gelecek yıllardaki çalışmalarda höyüğün henüz araştırılmamış farklı kısımlarından örnekler alınması planlanmaktadır. Tarım faaliyetleri olduğu kadar kemirgenlerin neden olduğu tahribat da höyüğün üst tabakalarının bütünlüğünün büyük oranda zarar görmesine yol açmıştır. Devam eden çalışmalarımızın odaklandığı alt tabakalar bu tahribattan kurtulabilmiştir. Yerleşmenini Neolitik tabakaları üzerinde yapılacak derinlikli araştırmaların sürdürülmesi ile Anadolu ve Güneydoğu Avrupa arasındaki bu geçiş bölgesinin mimari gelenekler, yerleşim düzeni ve geçim şekillerine ışık tutacak bilgilerin elde edilmesi beklenmektedir. 2009 Sezonu Barcın Höyük projesinin 2009 yılı arazi çalışmaları, kazı ve yerleşmede ve çevresinde gerçekleştirilen jeoarkeolojik araştırmalardan oluşmuştur. Çanak çömlek ile hayvan ve insan kalıntılarının analizleri Yenişehir’deki kazı evinde sürdürülmüştür. 2009 yılında daha önceki yıllarda açılan açmalarda çalışılmaya devam edilmiştir. Bu açmalardan birinde, Bizans mezarlarının en eskisi belgelenmiş ve kaldırılmış, Geç Kalkolitik’e tarihlenen bir eve ait birkaç fırın, zemin ve kerpiç tuğla duvar kalıntıları kazılmış ve son olarak bu tabakanın altında Geç Neolitik yerleşmenin en geç kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Diğer açmalarda daha kısıtlı bir zaman dilimi ortaya çıkmasına karşın, burada alınan sonuçlar Neolitik yerleşmeyi anlamamız için büyük önem taşımaktadır. Yerleşme sakinleri lem levhalar ve ahşap dikmeler kullanılarak yapılmış dikdörtgen evlerde yaşamışlardır. Bu tip evlere ait kalıntılar iç ve dış alanlar ile birlikte ele geçmiştir. Tüm açmalarda daha derin ve henüz kazılmamış tabakalar mevcuttur ve 2010 yılı çalışmalarının amaçlarından biri bu tabakalara en az bir açmada ulaşmak ve tabakalanmayı tamamlamak olacaktır. Bu zamana kadar yerleşmenin açık alanlar ile ayrılmış yapı alanlarından oluştuğu yönündeki mevcut fikrimizi doğrulamış ya da aksini ispat etmiş olmayı ummaktayız. Şu andaki görünüm zaman içinde terk edilen yapıların düzlenerek açık alan haline getirildiği ve bu açık alanların üzerine tekrar evlerin inşa edildiği yönündedir. Evlerin arasındaki açık alanlar, şüphesiz diğer birçok amacın yanı sıra, ölülerin gömülmesi için kullanılmıştır. Gömüler bacakları göğüslerinin önünde sıkıca katlamış şekilde yan taraflarına yatırılmıştır. Kuzeybatı Anadolu’da gömülere hediye bırakılması sık görülen bir uygulama değildir ve Barcın Höyük gömüleri de bu geleneğe uygundur. Neolitik topluluğun sakinleri yalnızca evleri ve yerleşmelerinin alansal düzeni ile değil, aynı zamanda elen geçen buluntular ve hatta yemek artıkları sayesinde de görünür hale gelmektedir. Hayvan ve bitki kalıntıları ile çanak çömlek ve yontma taş buluntuların analizleri devam etmektedir. Küçük buluntular arasında öne çıkan bir örnek yanmış bir evin kalıntılarının arasında ele geçen yaklaşık 10 cm yüksekliğinde pişmiş toprak bir kadın figürinidir. Bu tip figürinler – Barcın Höyük’te birkaç tam ve parçalar halinde örnek bulunuş olmasına rağmen – nadirdir ve işlev ve amaçlarına dair çok az şey bilinmektedir. Daha sık rastlanan buluntular ise hayvan kemiklerinden yapılan kaşık, tığ, iğne, spatula ve kemer kancası gibi aletlerdir. Bu aletler genellikle büyük bir itina ile yapılmış ve çok iyi cilalanmıştır. Kırılan kaşıkların sapları daha sonra iğneye dönüştürülmüştür. Balta, kap ve çok küçük boncuklar gibi aletlerin yapımı için ise taş kullanılmıştır. Jeoarkeoloji Bölgenin peyzajının tekrar canlandırılabilmesi için kanıt toplamak amacıyla VU University Amsterdam Jeoarkeoloji Bölümü öğrencileri Michiel Künzel ve Hüseyin Bakmaz 2009 yılı çalışmalarına katılmışlardır. Yerleşmenin çevresinde ve altındaki çökeltiden kimi modern yüzeyin 5.80 metre altına inen karot örnekleri alarak her biri farklı hidrolojik koşullara işaret eden ince kil, silt ve diğer kumlu çökelti tabakalarını tanımlamışlardır. Tüm bu veriler bir araya getirildiği zaman yerleşmenin yakın çevresinin peyzajının tarihine dair şematik bir resim çizilebilmesi umulmaktadır. İlk belirtiler höyüğün güneyde bataklık bir alan ile sınırlandığını göstermektedir. Neolitik Çanak Çömleklerin Lipit Kalıntı Analizi Seramik bir kapta süt ya da et esaslı ürünler saklandığında, çok küçük miktardaki yağlar (lipitler) pişmiş kilin gözenekleri tarafından emilir. Son birkaç yılda binlerce yıllık kaplardan bile bu lipitlerin kalıntılarını toplayıp tanımlamayı mümkün kılan teknikler geliştirilmiştir. Bu olasılık kapların hangi özel amaçlarla kullanıldığının araştırılabilmesini mümkün kılmaktadır. Tübitak (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu) tarafından sağlanan maddi destek sayesinde bir devam projesi başlatılmıştır. Bu projenin amaçları 1) Geç Neolitik Barcın Höyük’teki süt ürünleri kullanımını kanıtlamak; 2) bu kullanımın başlangıcını ve ileriki gelişimini tarihlemek; 3) süt ürünleri ve saklandıkları kap şekilleri arasındaki ilişkiyi araştırmaktır. Kazı sezonu süresince 150 çanak çömlek parçası analiz için seçilmiş ve İstanbul’daki Boğaziçi Üniversitesi Akeometri Araştırma Merkezi’ne getirilmiştir. Hadi Özbal ve Ayla Türkekul-Bıyık kimyasal analizler, Laurens Thissen ise seramik analizler üzerinde çalışmaktadır. Barcın Höyük Kazısı Ekibi Fokke Gerritsen (Hollanda Araştırma Enstitüsü, İstanbul): Kazı Başkanı Rana Özbal (Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul): Başkan Yardımcısı Hadi Özbal (Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul): Arkeometri Laurens Thissen (Thissen Archaeological Ceramics Bureau, Amsterdam): Prehistorik çanak-çömlekler Ivan Gatsov (New Bulgarian University, Sofia): Yontma taş Petranka Nedelcheva (New Bulgarian University, Sofia): Yontma taş Alfred Galik (University of Veterinary Medicine, Vienna): Hayvan kalıntıları René Cappers (Groningen University): Botanik kalıntılar Jessica Pearson (Liverpool University): İnsan kalıntıları Anestis Vasilakeris (Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul): Bizans dönemi Barcın Höyük ile ilgili yayınlar Alpaslan Roodenberg, S., 2009: Demographic data from the Byzantine graveyard of Barcın, in T. Vorderstrasse & J. Roodenberg (eds), Archaeology of the countryside in Medieval Anatolia, Leiden (PIHANS 113), 169-175. French, D., 1967: Prehistoric Sites in Northwest Anatolia:  I. The İznik Area, Anatolian Studies 17, 49-100. Gatsov, I., P. Nedelcheva, R. Özbal and F. Gerritsen, in press: Prehistoric Barcin Höyük: 2007 Excavations and Chipped Stone Artifact Analysis, in F. Drasovean (ed.), Ten Years After: The Neolithic of the Balkans as Uncovered by the Last Decade of Research, Timisoara, Museum of Banat Publications. Gerritsen, F., R. Özbal, 2009: Barcın Höyük Excavations, 2007, 30. Kazı Sonuçları Toplantısı, vol. 3, 457-464. (pdf) Mellaart, J., 1955: Some Prehistoric Sites in North-Western Anatolia, Istanbuler Mitteilungen 6, 53-88. Korsvoll, N., 2008: Protection in This World and the Next. The Function of Byzantine Grave Goods, unpublished Honours Thesis, University College Utrecht. Özdoğan, M., 1986: 1984 Yılı Trakya ve Doğu Marmara Araştırmaları, Araştırma Sonuçları Toplantısı 3, 409-420. Roodenberg, J.J., A. van As and S. Alpaslan Roodenberg, 2008: Barcın Hüyük in the Plain of Yenişehir (2005-2006). A Preliminary Note on the Fieldwork, Pottery and Human Remains of the Prehistoric Levels, Anatolica 34, 53-66. Roodenberg, J.J., 2009: The Byzantine graveyards from Ilıpınar and Barcın in Northwest Anatolia, in T. Vorderstrasse & J.Roodenberg (eds), Archaeology of the countryside in Medieval Anatolia, Leiden (PIHANS 113), 154-167. Destek ve Finansman Barcın Höyük kazıları Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın izni ile sürdürülmektedir. Barcın Höyük kazıları Netherlands Organization for Scientific Research (NWO) ve Netherlands Institute for the Near East (NINO) tarafından yapılan mali destek sayesinde gerçekleştirilmektedir.