Het Nederlands Instituut in Turkije heeft in 2008 een aanvraag ingediend bij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap voor een subsidie om de werkterreinen van het instituut uit te bouwen en verder te ontwikkelen. De achterliggende gedachte is dat met een bescheiden investering het aanwezige potentieel van het instituut vele malen beter tot zijn recht kan komen. Deze aanvraag is succesvol geweest!
Dit betekent dat er momenteel hard gewerkt wordt op het instituut om de plannen ten uitvoer te brengen. Het gaat in het bijzonder om drie zaken die hier elk kort belicht worden.

Erfgoedstudies
Aan de studiegebieden waarop NIT al sinds jaar en dag actief is, wordt het terrein van de erfgoedstudies toegevoegd. NIT wil hierop zowel een inhoudelijke als een faciliterende rol gaan spelen. Het rijke cultureel erfgoed van Turkije, en Istanbul in het bijzonder, leent zich bijzonder goed voor een breed spectrum aan wetenschappelijke, culturele en praktijkgerichte activiteiten die vanuit Nederland en in Nederlands-Turkse samenwerking kunnen worden opgezet. Bovendien is er in Nederland veel aandacht voor en expertise op het terrein van de studie, het beheer en de ontsluiting van cultureel erfgoed. Hiervan getuigen de recent oprichting van opleidingen en onderzoekscentra bij verschillende universiteiten en hogescholen, maar ook organisaties als Erfgoed Nederland, en websites als geheugenvannederland.nl. Gezien de bestaande specialisaties van NIT in de archeologie, geschiedenis en kunst- en architectuurgeschiedenis heeft het instituut een prima uitgangspositie om op dit terrein inhoudelijke en intermediërende activiteiten te ontplooien. Op korte termijn zal een medewerker erfgoedstudies aangetrokken worden.

Onderwijs
Ten tweede gaat NIT in samenwerking met Nederlandse hoger onderwijsinstellingen cursussen en onderwijsmodules ontwikkelen, op BA en MA niveau. Hiermee zijn al ervaringen opgedaan, maar het is de bedoeling om dit een meer structureel karakter te geven. Ook hier ligt het voor de hand om de stad Istanbul centraal te stellen, maar ook meer algemene thema’s waarvoor de stad een inspirerende setting is kunnen aan bod komen. Momenteel zijn gesprekken gaande met verschillende Nederlandse opleidingen, en wordt nagedacht over samenwerking met Turkse partners.

Voorlichting
Een derde belangrijke poot van het ontwikkelingsplan van het instituut is het opzetten van een programma waarmee NIT kan reageren op de vraag naar voorlichting over studie- en uitwisselingsmogelijkheden in Nederland en Turkije, en naar ondersteuning bij het opzetten van samenwerking tussen instellingen uit beide landen. Dit zal in nauwe samenwerking met NIHA (Nederlands Instituut voor Hoger Onderwijs in Ankara) gebeuren, en zich specifiek richten op die vakgebieden waarop NIT zich ook met onderwijs en onderzoeksactiviteiten actief is. Voor NIT zal dit programma met name door Funda Demir opgezet worden.

In volgende nieuwsbrieven zult u meer kunnen lezen over de nieuwe activiteiten van het instituut.

Extra-urbane heiligdommen in Hellenistisch Klein-Azië

Christina Williamson, promovenda aan de Rijksuniversiteit Groningen, heeft de maanden april en mei 2009 in Istanbul en west-Turkije doorgebracht voor haar onderzoeksproject ‘City and Sanctuary in Hellenistic Asia Minor. Sacred and ideological landscapes.’

Zij schrijft hierover:

Mijn onderzoek betreft de rol van extra-urbane [buiten de stad gelegen] heiligdommen bij het bepalen van stedelijke identiteit in het Hellenistische Klein-Azië. Tot nu toe heb ik zo’n 27 steden geteld die in de Hellenistische periode belangrijke heiligdommen hebben buiten de stad. Deze heb ik ingedeeld in drie ‘typen’: 1) oude ‘Griekse’ steden waarvan de heiligdommen nieuw leven ingeblazen krijgen in de Hellenistische periode, 2) ‘inheemse’ nederzettingen waarvan de heiligdommen een proces van ‘Hellenisering’ ondergaan, en 3) ‘nieuwe’ steden, bijvoorbeeld kolonieën, die te maken krijgen met een al bestaand religieus landschap. Deze verschillende situaties kunnen bepalend zijn voor de manier waarop de relatie tussen stad en heiligdom tot stand komt en zich ontwikkelt.

Per type richt ik me vooral op de steden en heiligdommen waarvoor de meeste documentatie beschikbaar is. Op basis daarvan is het de bedoeling een model te ontwikkelen dat kan helpen het beeld in te vullen voor de steden en heiligdommen waarover minder informatie beschikbaar is. Ter ondersteuning van mijn onderzoek heeft NIT mij kostenloos een kamer ter beschikking gesteld. Dit stelde mij in staat een deel van mijn tijd in Turkije te besteden aan literatuurstudie in de bibliotheken van NIT en het Duitse Archeologische Instituut.

Hekate tempel te Lagina

De informatie over enkele van de belangrijkste sites voor mijn onderzoek zijn gepubliceerd in bronnen die in Nederland niet makkelijk voorhanden zijn. Dat zijn onder andere de heiligdommen die bij de steden Pergamon en Stratonikeia hoorden, beiden van het type ‘nieuw steden’. Lagina bijvoorbeeld, dat hoorde bij de stad Stratonikeia en wordt opgegraven door Ahmet Tırpan van de Selçuk Universiteit in Konya, is tot nu toe alleen in de jaarlijkse Turkse reeks Kazı Sonuçları Toplantısı gepubliceerd; het was erg fijn om alle nummers onder handbereik te hebben, alsook de aanvullende publicaties waarnaar verwezen werd.

Een tweede doel van mijn verblijf was om de heiligdommen rond Pergamon te bezoeken. Het ging hierbij onder andere om, met kaart, kompas en GPS, zichtlijnen te onderzoeken. Klopt de vaak gehoorde stelling dat men vanuit het op een landschappelijk zeer dominante plek gelegen Pergamon de extra-urbane heiligdommen kon zien liggen, en omgekeerd? Dit deel van het veldwerk zal in september worden voortgezet.

Blik vanuit Pergamon richting het extra-urbane heiligdom te Kapikaya

Misschien wel het belangrijkste resultaat van de onderzoeksreis kwam geheel onverwacht. NIT had mij vorig jaar al geholpen bij het verkrijgen van een vergunning om foto’s te mogen publiceren die ik neem van archeologische sites. Daarbij geldt de clausule dat ik voor sites waar nog veldwerk gaande is ook nog van de opgravingsleiding toestemming moet verkrijgen. Dit is het geval voor de Hekate tempel in het al genoemde Lagina. Lagina behoorde tot het gebied van de stad Stratonikeia (bij de huidige stad Muğla) en is het best bekend door het fries van de tempel, dat nu in het Archeologisch Museum in Istanbul te zien is. Niet alleen verleende Ahmet Tırpan mij toestemming, ook nodigde hij me direct uit om me voor enkele dagen bij zijn opgravingsteam aan te sluiten. Dit was een uitzonderlijke kans die ik niet kon laten lopen! Met de nachtbus vanuit Istanbul kwam ik de volgende dag net op tijd aan voor de uitgebreide warme lunch. Ik werd hartelijk ontvangen en de professor heeft tijdens mijn verblijf regelmatig voor mij en al mijn vragen tijd gemaakt. Ik kon zien hoe ze daar te werk gaan, met een laboratorium om voorwerpen zoals aardewerk en bronzen fibulae te restoren, en computer reconstructies te maken, maar heb ook het veldwerk gezien. Bovendien werd ik meegenomen naar een deel van de antieke weg tussen Stratonikeia en Lagina, de ‘Sacred Road’ die door een prachtige vallei loopt, langs allerlei nederzettingen en necropoleis, een echte verbindingsweg.

Het was wel hartverscheurend te zien hoe dit rijke culturele landschap voorgoed wordt opgeslokt door de uitdijende kolenmijn ten noorden van Stratonikeia. Met mijn GPS data kon ik zien hoe de mijn al enorm toegenomen is in omvang ten opzichte van de satellietbeelden op Google Earth, die van 2004 zijn. Het andere heiligdom van Stratonikeia dat ik onderzoek, van Zeus Panamaros ligt ongeveer 10 km ten zuiden van Stratonikeia, op een berg met een prachtig uitzicht over de Muğla vallei. Dit heiligdom was ooit één van de grootste van Karia, met een tempel voor Zeus en een voor Hera, en een grote ruimte voor bijeenkomsten.

Noodopgravingen aan de rand van de open mijnbouw

Hier zijn nog geen systematische opgravingen gedaan en er is minder over bekend. Helaas lijkt deze site ten prooi te vallen aan schatgravers en liggen links en rechts de steenbrokken met inscripties. Hopelijk ontfermt men zich over dit heiligdom voor het te laat is... Overspoeld met nieuwe informatie over Lagina ben ik weer op de bus naar Istanbul gestapt. (foto's: Christina Williamson).

BYZANTIJNSE BEGRAFENISSEN

Nils Korsvoll, student aan University College Utrecht, heeft in de zomer van 2008 deelgenomen aan de NIT opgravingen op Barcın Höyük. Naar aanleiding daarvan heeft hij voor zijn honours thesis een onderzoek gedaan naar Byzantijnse grafgebruiken, zowel op basis van historisch als archeologisch materiaal. Zoals al in eerdere nieuwsbrieven is beschreven is tijdens de opgravingen een deel van een Byzantijns grafveld blootgelegd. Het is zeer waarschijnlijk een rurale - Christelijke – gemeenschap geweest die hier rond de 10de eeuw haar doden begroef.

Als uitgangspunt voor zijn onderzoek gebruikte Korsvoll de constatering dat de begravenen in sommige gevallen grafgiften hadden meegekregen van de nabestaanden. De vondsten bestaan onder andere uit een kruisvormige bronzen relikwiehouder, bronzen belletjes en enkele sieraden.

Hoe verhouden deze grafgiften zich tot de Christelijke gedachte dat het voortleven in het hiernamaals een spirituele en geen materiële aangelegenheid is? Byzantijnse geschriften over de dood en de moeilijke tocht die de ziel moet afleggen om in het Paradijs te komen bieden zicht op enkele mogelijke verklaringen. Objecten zoals kruizen en belletjes hadden apotropeïsche (afwenden van het boze) krachten. De stelling die Korsvoll in zijn thesis echter ontwikkelt is dat niet alleen de levenden maar ook de doden behoefte hadden aan mogelijkheden om de hulp van heiligen in te roepen. Na de dood werd de Byzantijnse ziel namelijk nog lange tijd door demonen belaagd, en de uiteindelijke aankomst in het Paradijs was allerminst zeker. Relikwieën en amuletten moesten ervoor zorgen dat de dode heiligen kon aanroepen voor steun en interventie.

Na zijn afstuderen in Utrecht is Nils in 2009 begonnen met een MA Ancient History in Leiden.

Korsvoll, N.: Protection in This World and the Next. The Function of Byzantine Grave Goods, University College Utrecht Honours Thesis. Roodenberg, J. 2009: The Byzantine graveyards from Ilıpınar and Barcın Höyük, in: T. Vorderstrasse & J. Roodenberg (eds), Archaeology of the countryside in Medieval Anatolia, Leiden (PIHANS 113), 154-167.

Boven: drie aanzichten van de bronzen relikwiehouder van Barcın Höyük. Zijde A toont Maria, zijde B Christus aan het kruis. Onder: Pvasiliadis'  Ladder of Divine Ascent toont zwarte demonen die de doden belagen (bron: Wikipedia Commons).

GESPONSORDE STUDIEVERBLIJVEN NIT

In de zomer en het najaar zullen opnieuw enkele jonge onderzoekers gebruik maken van de mogelijkheid voor een gesponsord studieverblijf aan het instituut:

Logan Sparks van de Universiteit van Tilburg komt voor een onderzoek naar bedevaartsplaatsen waar verschillende godsdiensten gezamenlijk gebruik van maken.
Karin Schuitema komt onderzoek doen naar het fenomeen van het symposium in verschillende samenlevingen in het oostelijk Mediterrane gebied tijdens het tweede en vroege eerste millennium voor Christus.
Rik Vaessen (Universiteit Sheffield) zal zich bezig houden met handelscontacten en handelsroutes in West Anatolië in de Vroege IJzertijd.

Aanvragen voor gesponsorde verblijven kunnen doorlopend ingediend worden. Zie hier meer informatie op de NIT website.

Vanaf 29 juni is de NIT bibliotheek gesloten voor bezoekers en begint de laatste grote fase van de reorganisatie. Vanaf september zal het overgrote deel van de collectie volgens de nieuwe systematiek ontsloten zijn. De catalogus is nu al via de NIT website te raadplegen (met uitzondering van de tijdschriften en enkele kleinere collecties). Het is de bedoeling dat de bibliotheek op 1 september haar deuren weer opent.

In de maanden juli en augustus zal een nieuwe campagne plaatsvinden van de NIT opgravingen te Barcın Höyük. Een internationaal team van ongeveer 25 archeologen en studenten gaat verder op zoek naar de vroegste landbouwgemeenschappen in het gebied rond de Zee van Marmara. NWO is de belangrijkste financier van dit onderzoek.

Van 5 tot 9 oktober organiseert NIT een serie Masterclasses over archeobotanie, de studie van (pre-)historische vegetatie, landbouwpraktijken, voeding, en handel via de plantenresten die bij archeologisch onderzoek gevonden worden. Docent is René Cappers (RUG, UL). Zie ook de pagina op de NIT website hierover.

Voor 20 en 21 november staan ontmoetingen, workshops en een symposium gepland met Nederlandse en Turkse erfgoedspecialisten.